Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) biz çocuk psikiyatristlerinin en sık karşılaştığı sorunlardan biridir. Toplumda kabaca % 5 oranında görülen bu bozuklukla sık karşılaşmaktan daha doğal bir durum tabi ki olamaz. Son 20 yıldır yapılan çalışmalar bu bozukluğun biyolojik temellerini ve tedavileri konusunda çok açıklayıcı bilgiler elde etmemizi sağladı. Hala bir takım alanlarda karanlık noktalar kalsa da gerek yeni ilaç teknolojileri ve terapi çeşitliliği bozukluğun temel noktasını oluşturan “dikkat” sorunlarını büyük oranda aşmamıza neden oldu. Ancak bu sık görülen sorun alanında halen cevabını aradığımız ve çözmekte güçlük çektiğimiz sorun alanları da devam etmekte. Bir çok otoriteye göre de bu sorun alanlarının başında “uyku” geliyor.
Aslına bakarsanız sadece DEHB’de değil kaygı bozuklukları, depresyon gibi bir çok psikiyatrik durumda uyku sorunları görülmekte ancak DEHB zaten toplumda sık görüldüğü için uyku sorunları da bu bozuklukta daha fazla önem kazanmaktadır. Yapılan pek çok bilimsel çalışma neredeyse 2 DEHB’li den birinde uyku sorunları görülmektedir. İngiltere de yapılan geniş ölçekli bir çalışmada DEHB li çocukların yarısından fazlası günde 6 saatten kısa uyumakta ve gecede en az iki kez uyanmakta olduğu gösterilmiş. Peki neden DEHB’li çocuklar az uyuyor yada uykuları bozuk ? Bunun temelini karmaşık biyolojik mekanizmaları incelediğimiz de şu neticeye varıyoruz. Uyku ve dikkat beynin aynı bölgesinde ayarlanmakta. Dikkatin bozulması sonuç itibari ile uykuyu da bozuyor ve iki süreç birbirlerini besliyor.
Peki “uyku sorunları” sadece uykuyu mu bozuyor? Tabi ki hayır. Yine yapılan bilimsel çalışmalara göz attığımızda uyku sorunları olan DEHB’li çocukların uyku sorunları olmayanlara göre daha fazla davranış bozuklukları, öğrenme sorunları ve tedavi direnci sağlamaktadır. Şimdi kısaca uyku sorunları olan DEHB’li çocuklarımızda ailelerimizin ne gibi davranışsal çalışmalar yapabileceğine kısaca bakalım;
- Düzenli Spor: Düzenli egzersiz ve psikiyatrik hastalıklar ilişkisi gün geçtikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Gün içinde yapılan egzersizler DEHB li olmayan pek çok çocuğumuzda dahi öğrenme, dikkat ve bellek üzerinde olumlu etkileri ortaya çıkmışken DEHB’li çocuklarda hem temel sorunlar üzerinde hem de uyku gibi yan sorunlar üzerinde çok olumlu etkileri vardır.
- Tutarlı ve Gerçekçi Uyku Saati:Her yetişkinin farklı uyku zamanları olduğu gibi her çocuğun da ayrı uyku saati vardır. Hele DEHB’li çocuklarımızda az uyku bebeklikten gelen bir alışkanlık olduğunu ailelerimiz bilmektedir. Burada anahtar davranış aynı saatlerde yatağa girilmesine özen göstermek gerekir. Özellikle tatil dönemlerinde uyku saatleri sarkmakta bu da uyku düzenini bozmaktadır. Uyku saati konusunda kilit nokta erken yatağa girmekten çok aynı saatte her gece yatakta olmaktan geçmektedir.
- Uyku Öncesi Ritüeller:Tutarlılığın uyku alışkanlığında önemli olduğunu bir önce ki madde de anlatmıştık. Uyku öncesi aktivitelerde de bu tutarlılığın devamı çok önemlidir. Beraberce geçirilecek bu yaklaşık 30 dakikalık sürede masal okuma, beraber müzik dinlenme ve karşılıklı konuşmadan oluşabilir. Ancak bu aktiviteler sırasında aksiyon içeren çizgi filmlerden veya video oyunlarından özellikle kaçınılmalıdır.
- Gece Beslenmesi: Genel itibari ile uyku saatinden 2 saat öncesine kadar yeme ve içmeyi kesmek gerekir. Bu hem metabolizma için hem de uyku sağlığı için çok önemli. Ancak uyku öncesi atıştırmalık için çocuğunuz çok ısrar ederse uykuya geçişi hızlandıran triptofan maddesinden zengin ılık süt, yoğurt, çok az tuzlu kraker veya kurutulmuş hindi gibi yiyecekleri verebilirsiniz. Özellikle asitli ve endüstriyel şekerli yiyeceklerden uzak durmakta fayda var.
- Oda Aydınlatması:Uykuya geçişi kolaylaştırmak için odanın tam karanlık olmasında fayda vardır. Ancak bazı çocuklar karanlıkta endişeleri artar ve uykuya dalma süreleri uzar. Böyle durumlarda gece lambaları kullanılabilir. Gece lambası seçerken mavi-mor renkleri seçmek ve süreli lambalardan ( belli bir süre sonra kararan) faydalanmak gerekir.
- Rahatlama Hareketleri:Uyku öncesi hafif bir müzik eşliğinde nefes egzersizleri ve germe hareketleri uykuya dalmakta kolaylık sağlayacaktır. https://www.youtube.com/watch?v=4-OjPaKP_r8 bu linkten ve benzeri birçok videodan yararlanabilirsiniz. Ayrıca yatmadan önce beraberce yapılacak dua seansı rahatlamayı artıracaktır.
- Uyku Kıyafetleri:Uyku için seçilecek kıyafetler rahat, sıkmayan ve doğal kumaşlardan seçilmelidir. Çorapla uyumak vücut sıcaklığını artıracağı için önerilmemektedir. Oda sıcaklığı ise 20-22 derece civarında olmalıdır.
Bu öneriler çoğu kez işe yarar ve çocuğunuzun sağlıklı bir uyku geçirmesini sağlayabilir. Ancak başta DEHB olmak üzere kaygı ve duygu durum bozukluklarında şiddetli uyku sorunları gözlenebilir. Böyle durumlarda kulaktan dolma bilgilerle eczaneden alacağınız uyku hapları veya bitkisel alternatiflerden mutlaka uzak durun. Bu tür yaklaşımlar çocuğunuza öngörülemeyen zararlar verebilir. En iyisi böyle durumlarda en kısa zamanda psikiyatristinize başvurmaktır.
